لید: با تصویب «سند ملی هوش مصنوعی جمهوری اسلامی ایران» و تأسیس «سازمان ملی هوش مصنوعی»، چارچوب رسمی و راهبردی توسعه هوش مصنوعی در کشور شکل گرفته است؛ در همین حال شمار شرکتهای دانشبنیان فعال به حدود ۱۱ هزار رسیده و پروژههایی مانند سکوی ملی متنباز هوش مصنوعی رونمایی شدهاند.
سند ملی هوش مصنوعی جمهوری اسلامی ایران در جلسه ۹۰۱ شورای عالی انقلاب فرهنگی مورخ ۲۹ خرداد ۱۴۰۳ به تصویب رسید و با نامه شماره ۱۴۰۳/۷۸۱۶/دش مورخ ۳۰ تیر ۱۴۰۳ ابلاغ شد. بر پایه این سند، ۷ هدف کلان تعریف شده است که بهگفته دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، حجتالاسلام خسروپناه، شامل «تربیت سرمایه انسانی متخصص، رشد و جهش مداوم تولیدات فکری و ارتقای نوآوری» است. جایگاه هدفگذاریشده در این سند، کسب «رتبه دهم ایران تا سال ۱۴۱۲» اعلام شده و نخستین هدف آن نیز «تسهیل کیفیت زندگی مردم» عنوان شده است. در بخش اهداف کلان سند همچنین بر «ارتقای کیفیت حکمرانی با بهرهمندی از قابلیتهای هوش مصنوعی در موضوعات کلان کشور با تأکید بر ارتقای عدالت اجتماعی، امنیت ملی، پایداری و انسجام ملی» تصریح شده است.
در پی تصویب این سند، ماده واحده «تشکیل شورای ملی راهبری و تأسیس سازمان ملی هوش مصنوعی» در ۱۲ تیر ۱۴۰۳ توسط سرپرست ریاستجمهوری ابلاغ شد و سازمان ملی هوش مصنوعی بهعنوان سازمانی مستقل زیر نظر رئیسجمهور تأسیس گردید. ریاست این سازمان و شورای راهبردی آن نیز با حکم رئیسجمهور به محمدرضا عارف، معاون اول رئیسجمهور، تفویض شده است.
بر پایه آخرین آمار رسمی (مرداد ۱۴۰۵)، در حال حاضر حدود ۱۱ هزار شرکت دانشبنیان فعال در کشور وجود دارد و تعداد کل شرکتهایی که تاکنون ثبت شدهاند به نزدیک ۱۴ هزار میرسد. آمار پیشین (بهمن ۱۴۰۴) نشان میدهد تعداد شرکتهای دانشبنیان ایران به ۱۲ هزار و ۶۹۲ شرکت رسیده و بیش از ۴۲۱ هزار شغل ایجاد شده است. همچنین در سال ۱۴۰۴ حدود هزار شرکت جدید در زیستبوم دانشبنیان شناسایی شده و دوره دانشبنیانی ۵۵۰ شرکت نیز به پایان رسیده است. استان تهران با بیش از ۴ هزار و ۲۵۹ شرکت دانشبنیان در صدر استانهای کشور قرار دارد.
در حوزه هوش مصنوعی، نسخه اولیه «سکوی ملی متنباز هوش مصنوعی» در ۲۵ اسفند ۱۴۰۳ با حضور حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور رونمایی شد و ۱۲ شرکت دانشبنیان به این سکو پیوستند. همچنین پروژه «دستیار هوش مصنوعی مدیران دولت» از اردیبهشت ۱۴۰۴ برای ۱۰ وزارتخانه و دستگاه اجرایی کلیدی آغاز به کار کرد.
دومین دوره «جایزه سالانه هوش مصنوعی ایران» با حمایت معاونت علمی برگزار شد که افتتاحیه آن ۲۰ تیرماه و اختتامیه آن ۱۵ اسفندماه با معرفی ۶ تیم برگزیده همراه بود؛ سومین دوره این جایزه نیز با جایزه ۵۰ هزار دلاری و مشارکت ۳۱ استان اعلام شده است. در کنار این رویدادها، مدل زبانی فارسی «درنا» با ۱۳ میلیارد پارامتر توسط مجموعه دانشبنیان «پارت» رونمایی شد و مدلهای زبانی فارسی همراه اول نیز با حضور وزیر ارتباطات معرفی گردید.
با وجود این پیشرفتها، جایگاه ایران در شاخصهای جهانی همچنان نیازمند ارتقاست. در «شاخص آمادگی دولتها برای هوش مصنوعی» (Oxford Insights)، رتبه ایران در سال ۲۰۲۳ برابر ۹۴ بوده و در نسخه ۲۰۲۴ این شاخص، ایران با امتیاز ۴۳/۸۸ در جایگاه ۹۱ از میان ۱۸۸ کشور قرار گرفته است. در «شاخص جهانی هوش مصنوعی» (Tortoise Media) نیز رتبه کلی ایران در ارزیابی ۲۰۲۴ برابر ۶۰ از میان ۸۳ کشور گزارش شده که بهترین عملکرد آن در زیرشاخصهای «استراتژی دولت»، «تحقیق» و «توسعه» بوده است.
رئیسجمهور مسعود پزشکیان در جلسه شورای عالی انقلاب فرهنگی با دستورکار بررسی ابعاد هوش مصنوعی تأکید کرده است که «تعلل و عقبماندگی در حوزه هوش مصنوعی خسارتبار و غیرقابل جبران است». معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور نیز بر این نکته تأکید داشته که «توسعه فناوریهای نوظهور باید با رویکرد عمیق، غیرنمایشی و مبتنی بر برنامه دنبال شود» و هوش مصنوعی باید بهصورت بومی و قابل اتکا توسعه یابد. به این ترتیب، با استقرار چارچوب سند ملی، تأسیس سازمان ملی هوش مصنوعی و رشد مستمر شرکتهای دانشبنیان، زیرساخت نهادی و راهبردی لازم برای توسعه هوش مصنوعی در کشور فراهم شده است.
